Historia

Pierwsze pisemne wzmianki o Żarkach pochodzą z XIV wieku. W dokumentach z lat 1373–1375 pojawia się nazwa miejscowości oraz informacja o istniejącym tu kościele, co świadczy o znaczeniu osady już w tym okresie.

Prawdopodobnie w drugiej połowie XIV wieku z inicjatywy księcia Władysława II Opolczyka Żarki uzyskały prawa miejskie. W dokumencie z 9 sierpnia 1382 roku, dotyczącym uposażenia zakonu paulinów na Jasnej Górze, Żarki wymieniono wśród miejscowości zobowiązanych do płacenia dziesięciny z młynów.

Do czasów rozbiorów Żarki pozostawały częścią historycznej Małopolski oraz należały do diecezji krakowskiej. Położenie na pograniczu politycznym powodowało jednak częste niepokoje związane z najazdami książąt śląskich. Stabilizacja nastąpiła dopiero po 1443 roku, gdy powstało Księstwo Siewierskie.

W XV wieku Żarki przeszły w ręce prywatne. Jednym z pierwszych właścicieli był Dobiesław Kobyła, prawdopodobnie obdarowany miastem przez Władysława Jagiełłę. W 1436 roku miejscowość została sprzedana Janowi ze Szczechowic, a pod koniec XV wieku znalazła się w posiadaniu rodu Myszkowskich herbu Jastrzębiec. Dzięki ich działalności oraz stopniowemu wykupywaniu kolejnych ziem powstał rozległy i dobrze zarządzany kompleks dóbr żareckich.

Okres rządów rodu Myszkowskich przyniósł dynamiczny rozwój gospodarczy. W 1556 roku król Zygmunt August nadał Żarkom przywilej organizowania trzech jarmarków rocznie oraz cotygodniowego targu. Dzięki temu miasto stało się znaczącym ośrodkiem handlu regionalnego. Działały tu młyny, browary, gorzelnie oraz warsztaty rzemieślnicze, a w 1522 roku  z inicjatywy Marcina Myszkowskiego wzniesiono murowany kościół św. Szymona i Judy Apostoła.

Na początku XVII wieku dobra żareckie przeszły w ręce Jana Korycińskiego herbu Topór, który przyczynił się m.in. do odbudowy kościoła w Leśniowie. Niedługo później właścicielami tych terenów została rodzina Męcińskich herbu Poraj, która na długie lata wpisała się w historię miasta.

To właśnie z ich inicjatywy Leśniów zyskał na znaczeniu jako ważny ośrodek religijny. W 1700 roku sprowadzono tu karmelitów bosych, a kilka lat później paulinów, dla których odnowiono kościół oraz wzniesiono zabudowania klasztorne. Męcińscy przyczynili się również do odbudowy i rozbudowy świątyni parafialnej w Żarkach, zniszczonej w wielkim pożarze w 1702 roku, który strawił znaczną część miasta.

W rękach tej rodziny dobra żareckie pozostawały aż do lat 30. XIX wieku. W tym czasie dawny drewniany dwór został przebudowany na murowany i rozbudowany. Żarki stopniowo umacniały swoją pozycję jako lokalne centrum życia społecznego i religijnego. Funkcjonowały tu kościoły, w tym kościół św. Barbary, a także szkoła oraz szpital dla ubogich, co świadczy o rosnącym znaczeniu miasta.

Od XVI lub XVII wieku ważną częścią historii Żarek była społeczność żydowska. W XVIII wieku utworzono tu kahał obejmujący ludność żydowską z kilkudziesięciu okolicznych miejscowości. Istniały dwie synagogi, szkoła religijna, szpital oraz cmentarze.
Pod koniec XVIII wieku Żydzi stanowili około 42% mieszkańców, a w XIX wieku ich udział wzrósł do ponad połowy ludności miasta. Społeczność ta odegrała ogromną rolę w rozwoju handlu, rzemiosła i lokalnej przedsiębiorczości.

W 1829 roku dobra żareckie znalazły się w rękach Piotra Antoniego Steinkellera, jednego z najważniejszych przedsiębiorców epoki, który nadał Żarkom nowoczesny, przemysłowy charakter. Dzięki jego inicjatywie w regionie powstały liczne zakłady produkcyjne, m.in. cegielnia, browar, cukrownia, młyn, piekarnia, gorzelnia oraz destylarnia.

W folwarku w Jaworzniku uruchomiono fabrykę likierów, a po 1831 roku w samych Żarkach powstały także rzeźnia i jatki mięsne. Ważnym elementem przemian była również modernizacja infrastruktury miejskiej, w 1846 roku przebudowano kościół według projektu Henryka Marconiego.

Największym przedsięwzięciem Steinkellera było uruchomienie w latach 1833–1835 zakładu budowy maszyn i narzędzi, który stał się symbolem przemysłowego rozwoju Żarek. W tym okresie miasto dynamicznie się rozwijało, wielu mieszkańców znalazło zatrudnienie w zakładach przemysłowych, a Żarki stały się ważnym ośrodkiem handlu i rzemiosła w regionie.

Z czasem jednak, w wyniku trudności finansowych i zmian gospodarczych, sytuacja majątku Piotra Steinkellera zaczęła się pogarszać. Po 1842 roku rozpoczął się stopniowy upadek przemysłu, który doprowadził do przejęcia dóbr w 1853 roku przez Bank Polski i Towarzystwo Kredytowe. Część zakładów została wydzierżawiona i przekształcona m.in. w przędzalnię bawełny, która później weszła w skład łódzkiego Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Bawełnianych Karola Scheiblera. Ostatecznie w 1857 roku dobra żareckie trafiły w ręce spółki Karola Ordęgi, Stanisława Lessera i Karola Osterloffa.

Po połowie XIX wieku znaczenie Żarek zaczęło stopniowo maleć. Jednym z kluczowych czynników było pominięcie miasta przy budowie kolei warszawsko-wiedeńskiej, która przebiegała około 6 km na zachód od Żarek. Spowodowało to ograniczenie dostępu do nowoczesnych szlaków transportowych i utrudniło rozwój lokalnego przemysłu.

Dodatkowym osłabieniem pozycji miasta były zmiany administracyjne. W latach 1845–1866 Żarki utraciły funkcję siedziby władz powiatowych, którą pełniły jeszcze w okresie Księstwa Warszawskiego. W kolejnych latach miejscowość została włączona do powiatu olkuskiego w guberni radomskiej, a od 1867 roku aż do odzyskania niepodległości znajdowała się w granicach powiatu będzińskiego w guberni piotrkowskiej.

Na mocy ukazu carskiego 23 stycznia 1870 roku Żarki utraciły prawa miejskie i zostały przekształcone w osadę gminną. Decyzja ta była konsekwencją wydarzeń związanych z powstaniem styczniowym, mieszkańcy aktywnie wspierali działania niepodległościowe, a okolice miasta były miejscem walk oddziałów powstańczych. W 1863 roku, w odwecie za te wydarzenia, Żarki zostały spalone przez wojska carskie. W 1906 roku miasto ponownie dotknął duży pożar, który zniszczył znaczną część zabudowy.

Po odzyskaniu niepodległości Żarki należały do powiatu będzińskiego, a od 1927 roku weszły w skład powiatu zawierciańskiego.

Najtragiczniejszym czasem w dziejach Żarek był okres II wojny światowej. Już w pierwszych dniach wojny miasto zostało zbombardowane i włączone do Generalnej Guberni. W czasie okupacji niemieckiej utworzono tu getto, w którym zamknięto około 3200 Żydów. W 1942 roku rozpoczęto jego likwidację, część mieszkańców została zamordowana na miejscu, pozostali trafili do obozów zagłady. Niemal cała społeczność żydowska uległa zagładzie.  

Po 1945 roku rozpoczęła się odbudowa miejscowości. W 1949 roku utworzono ponownie miasto Żarki obejmujące także Leśniów, a od 1956 roku miejscowość należy do powiatu myszkowskiego.

Dziś Gmina Żarki łączy bogate dziedzictwo historyczne z walorami przyrodniczymi Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Zachowany układ urbanistyczny, zabytki sakralne, ślady wielokulturowej przeszłości oraz tradycje rzemieślnicze tworzą wyjątkową tożsamość miejsca, które z dawnych szlaków handlowych przekształciło się w atrakcyjne miasteczko pod względem turystycznym.